Sztuka w kryzysie. Jak arteterapia i sztuka łączy ludzi w Trójmieście

W Gdyni i Sopocie w pracowniach, ogrodach i klubach samopomocy osoby z doświadczeniem kryzysu psychicznego i niepełnosprawności tworzą — z pasją i często wbrew stereotypom. Z tych działań wyrasta lokalny ruch społecznego wsparcia sprawczości u osób w kryzysie psychicznym, w którym sztuka przestaje być tylko terapią — staje się narzędziem zmiany społecznej.

Galeria Nieoczywista – sztuka, która leczy i łączy światy

Projekt „Galeria Nieoczywista” realizowany jest w Sopocie przez Stowarzyszenie Na Drodze Ekspresji w przestrzeni zwanej Akademią Don Kichota. To wyjątkowe miejsce, w którym osoby z doświadczeniem kryzysu psychicznego, niepełnosprawnościami czy życiowymi trudnościami odnajdują przestrzeń akceptacji, wsparcia i twórczej ekspresji. Akademia to otwarta wspólnota, w której sztuka staje się narzędziem zdrowienia, komunikacji i odbudowy poczucia własnej wartości.

Koordynatorką projektu jest Estera Tomczyńska – pedagog, psycholożka i animatorka działań artystycznych, od lat wspierająca osoby w kryzysie psychicznym i z niepełnosprawnościami. W „Galerii Nieoczywistej” uczestników wspiera również Anastazja Spitsina – artystka o międzynarodowym doświadczeniu, dla której sztuka jest sposobem budowania relacji i otwierania ludzi na siebie nawzajem. Anastazja towarzyszy uczestnikom w procesie twórczym i rozwoju.

Galeria Nieoczywista łączy światy – artystów outsiderów, profesjonalnych twórców oraz lokalną społeczność. Wśród uczestników galerii znajdują się: Małgorzata Komor, Małgorzata Krefft, Krystyna Finke-Kristin, Alona Hrytsyshyna, Liliy (Liba), Nikolas Szopiński, Anna Barańska oraz Jolanta Miller. Uczestnicy projektu tworzą duety artystyczne, w których doświadczenie zawodowych artystów spotyka się z autentycznością i emocjonalnością twórców spoza głównego nurtu.

Jednym z ważnych wydarzeń jest wystawa „Kolor po obu stronach granicy”, prezentująca twórczość Nikolasa Szopińskiego, artysty związanego z Akademią Don Kichota, który obchodzi w tym roku 40-lecie życia ze schizofrenią. Wernisaż odbędzie się 29 października o godz. 18.00 w Sopocie.

Artyści profesjonalni Galerii Nieoczywistej:

• Dawid Wojtalewicz – malarz i animator kultury, absolwent Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Antwerpii. Tworzy malarstwo sztalugowe, ikony, murale i freski. Współpracuje ze Stowarzyszeniem Halo Kultura w Gdyni, mieszka i tworzy w Antwerpii i Sopocie.
• Pracownia Ekhada Art – jubiler i twórca z pracowni działającej w ramach Halo Kultury. Prowadzi warsztaty, podczas których biżuteria staje się formą rozmowy o emocjach i wartościach.
• Paulina Kuźmińska – malarka i arteterapeutka, autorka zajęć inspirowanych Jungiem, tworząca w stylu neopuentylizmu. Jej obrazy są formą medytacji i wyciszenia.
• Aleksandra Majzel – graficzka, performerka i stypendystka Prezydenta Miasta Sopotu (2024). Współzałożycielka grupy Pink TV only good news, współpracuje z Halo Kulturą.
• Marina Shavlovskaya – artystka pochodząca z Białorusi, absolwentka ASP w Gdańsku. Jej twórczość to osobisty dialog z doświadczeniem wolności i tożsamości.

Ogród bez pośpiechu – sztuka, natura i uzdrawianie

Fot. Barbara Matwiejczyk

Na gdyńskiej Bernadowskiej, w zielonym zakątku Ogrodu bez pośpiechu, odbywają się warsztaty malarskie Dawida Wojtalewicza z udziałem uczestników klubów samopomocy: Chrzan House, Klubu 123 i Busoli. To coś znacznie więcej niż zajęcia artystyczne — to doświadczenie łączące sztukę, naturę i proces wewnętrznego uzdrawiania. Uczestnicy malują pigmentami z ziemi, popiołu, muszli i roślin, ucząc się uważności, cierpliwości i współobecności.

Celem tych zajęć wydaje się być nie tyle osiągnięcie perfekcyjnego efektu artystycznego, ile przywrócenie kontaktu z własną wrażliwością i z naturą. Sztuka staje się narzędziem uważności – sposobem na zwolnienie tempa, na wsłuchanie się w siebie i w materię. W tej praktyce tworzenie ma charakter terapeutyczny: uwalnia napięcia, porządkuje emocje, buduje wewnętrzną równowagę.

Metody nauczania Wojtalewicza oparte na indywidualnym podejściu i analizie dzieł pozwalają uczestnikom znaleźć własny język artystyczny. Każdy proces twórczy jest tu równocześnie procesem poznawczym i emocjonalnym. Zajęcia te nie przypominają klasycznej lekcji – bardziej są spotkaniem w atmosferze skupienia i wzajemnej inspiracji, gdzie nauczyciel staje się przewodnikiem, a nie mentorem.

Ogród jest przestrzenią otwartą i pełną światła – miejscem, gdzie klasyczne podejście do sztuki spotyka się z nowoczesną świadomością ekologiczną. Tu sztuka staje się sposobem bycia w świecie – uważnym, delikatnym i twórczym.

Halo Kultura – sztuka, która jednoczy

Sztuka w kryzysie to także Stowarzyszenie Halo Kultura w Gdyni – organizacja, która powstała, by zrzeszać artystów, ale szybko stała się czymś znacznie więcej. Halo Kultura to wspólnota, w której twórcy tworzą nie tylko dzieła, lecz także relacje, wzajemne wsparcie i przestrzeń dla lokalnej społeczności. Prezesem Stowarzyszenia jest Cyprian Ożóg-Orzegowski.

W ramach Halo Kultury działa szereg pracowni twórczych, m.in. Pracownia Ekhada Art, Pracownia Mag D’or Art – prowadzona przez artystkę zajmującą się arteterapią z dorosłymi i młodzieżą, współpracującą ze środowiskami i klubami Centrum Samopomocy w Gdyni, oraz Pracownia Sitodruku Suzito – miejsce skupiające działania artystyczno-terapeutyczne.

Zuzanna Szmyt – pomysłodawczyni i organizatorka Dnia Otwartego Inicjatyw Twórczych (DO.IT) – realizuje projekt we współpracy z Halo Kulturą i lokalnymi artystami. To cykliczne wydarzenie, gdzie Zuzanna wykorzystuje sztukę jako narzędzie refleksji oraz budowania odporności psychicznej. Każda edycja DO.IT koncentruje się na innych aspektach dobrostanu, a twórcy poprzez warsztaty, wystawy i performance inspirują do pozytywnego myślenia i szukania twórczych strategii radzenia sobie z trudnościami. Do tej pory odbyły się już cztery edycje wydarzenia, które stało się ważnym punktem na mapie kulturalnej Trójmiasta.

Fot. Magda Wosztyl

Joanna Borowiec – członkini rady programowej Halo Kultury i założycielka Fundacji Q Sztuce – wspiera działania artystyczne i społeczne. Jej prace fotograficzne inspirowane są człowiekiem, emocjami i relacjami międzyludzkimi. W kwietniu 2026 roku w Oliwskim Ratuszu Kultury – Galerii Sztuki Warzywniak – odbędzie się jej wystawa „Zagubieni”, poświęcona problemowi depresji i zagubienia młodzieży. Wystawa ta łączy doświadczenie artystyczne z misją społeczną i edukacyjną Fundacji Q Sztuce. Pracownia NoDobra – prowadzona przez Alicję Nowicz i Annę Kraszewską – to przestrzeń ceramiki, rzeźby i innych działań twórczych, dedykowana wolnej ekspresji i odkrywaniu siebie poprzez proces tworzenia oraz eksperymentowanie z materią. To kolejne miejsce w Trójmieście, w którym sztuka staje się narzędziem samopoznania i wspólnotowego wsparcia. Pracownia Ślad – prowadzona przez Klaudię Jarecką i Magdalenę Błeńską, rozwija ideę Malortu – przestrzeni swobodnego malowania dla dzieci i młodzieży z trójmiejskich szkół. Malowanie bez narzuconego tematu pozwala, by na papier „wypłynęły” emocje, napięcia czy wspomnienia, których często nie umiemy nazwać słowami.

W ten sposób proces staje się formą autoterapii – bez konieczności werbalnego opowiadania o sobie.

Kultura wrażliwości

Fot. Zofia Bystydzieńska-Dolata

Trójmiasto coraz mocniej wpisuje arteterapię w pejzaż lokalnej kultury. Inicjatywy takie jak Centrum Samopomocy, Galeria Nieoczywista, Ogród bez pośpiechu i Halo Kultura pokazują, że sztuka nie wymaga talentu, lecz odwagi – by sięgnąć po pędzel, glinę, aparat, metal czy sito drukarskie i powiedzieć: „to jestem ja.” To właśnie z tej odwagi i współtworzenia rodzi się kultura wrażliwości – wspólnota, w której sztuka nie tylko leczy, ale też łączy.

Źródła i inspiracje: Akademia Don Kichota / Galeria Nieoczywista (Stowarzyszenie Na Drodze Ekspresji), Halo Kultura – Ekhada Art, Pracownia Ślad, Pracownia Sitodruku Suzito, Fundacja Q Sztuce, Pracownia Ceramiki No Dobra, Mag D’or Art, Ogród bez pośpiechu (Centrum Samopomocy w Gdyni), Marsz Po Godność, Chrzan House, Klub 123, Busola.

Autorka: Magda Wosztyl